kaliskie katowickie kieleckie konińskie koszalińskie krakowskie krośnieńskie
Wprowadzająca 49 zupełnie nowych województw reforma administracyjna z 1975 r. zatarła w poważnym stopniu granice z okresu zaborowego widoczne jeszcze we wszystkich uprzednich podziałach. Z drugiej jednak strony pozbawione akceptacji społecznej umieszczanie w jednym województwie obszarów o różnej, a niekiedy nawet bardzo odmiennej świadomości historycznej nie sprzyjało integracji mieszkańców. Dla przykładu w skład województwa częstochowskiego weszły ziemie zamieszkane przez autochtoniczną ludność śląską (Gorzów Śląski, Olesno, Dobrodzień, Pawonków), inne województwo pogranicza kulturowego to bielskie, które podobnie jak samo utworzone w 1951 r. miasto Bielsko-Biała, scaliło tereny byłej Galicji (Andrychów, Kęty, Wadowice, Kalwaria Zebrzydowska, Maków Podhalański, Sucha Beskidzka, Żywiec) i Śląska Cieszyńskiego (Cieszyn, Strumień, Skoczów, Goleszów, Ustroń, Wisła). Niejednokrotnie na tym także tle kontrowersje wzbudzała lokalizacja siedzib wojewódzkich. I tak np. województwo kaliskie złożono przeważnie z terenów dawnego zaboru pruskiego (Kępno, Ostrzeszów, Krotoszyn, Pleszew, Jarocin), mimo to na jego stolicę wyznaczono nie Ostrów Wielkopolski, lecz Kalisz, usytuowany na uboczu w stosunku do objętego obszaru, za to mający duże tradycje administracyjne. Peryferyjnie położoną siedzibę uzyskało również województwo suwalskie rozciągnięte głównie na obszarze Mazur, do stolicy którego pretendował uważany za centrum tegoż regionu Ełk. Do ostatniej chwili ważyły się losy siedziby województwa tarnobrzeskiego (Tarnobrzeg albo Sandomierz), w większej części skompletowanego nie z terenów byłej Galicji, lecz królewiackiej Kielecczyzny i Lubelszczyzny. Stolicami nowych województw zostały częstokroć miasta relatywnie małe, liczące poniżej 50 tys. mieszkańców, jak Sieradz (20,9 tys.), Tarnobrzeg (25,7 tys.), Skierniewice (26,5 tys.), Ciechanów (26,8 tys.), Łomża (27,8 tys.), Suwałki (29,4 tys.), Biała Podlaska (30,0 tys.), Krosno (32,2 tys.), Leszno (36,7 tys.), Zamość (37,9 tys.), Siedlce (42,5 tys.), Chełm (43,8 tys.), Nowy Sącz (46,6 tys.), Piła (47,5 tys.), Konin (48,4 tys.). W paru przypadkach nowe stolice nie były nawet ośrodkami największymi w swym województwie, co w polskiej tradycji administracyjnej uznać można za rzadkość. Nad Sieradzem i Tarnobrzegiem wyraźnie dominowały Zduńska Wola i Stalowa Wola, od Skierniewic ludniejszy był Żyrardów; wspomniane już Suwałki ustępowały, choć nieznacznie Ełkowi. Uwagę zwraca również silne uprzywilejowanie terenów i miast byłej Kongresówki. Wśród 32 nowych stolic wojewódzkich umieszczono tu ich aż 17, podczas gdy w b. zaborze austriackim - 6, pruskim - 2, zaś na Ziemiach Zachodnich i Północnych - 7. Ze starych 17 regionów względnie małą stratę terytorialną poniosło województwo katowickie, które uzupełniono o skrawek województwa opolskiego (Racibórz), Olkusz i okolice (Bukowno, Sławków, Wolbrom) oraz tereny Krakowskiego Zagłębia Węglowego (Jaworzno, Chrzanów, Trzebinia-Siersza, Libiąż, Brzeszcze); w województwie tym pozostawiono również Czechowice-Dziedzice, ściśle związane z sąsiednim Bielskiem-Białą. Największemu rozczłonkowaniu uległo województwo warszawskie, którego tereny znalazły się w obrębie nowych 9 województw: skierniewickiego (Mszczonów, Żyrardów, Sochaczew), płockiego, ciechanowskiego, ostrołęckiego, łomżyńskiego (Andrzejewo, Nur), siedleckiego, bialskopodlaskiego (Łosice, Sarnaki), lubelskiego (Dęblin, Ryki) i radomskiego. W granicach tego ostatniego, w lwiej części wyłonionego z Kielecczyzny, znalazł się wbrew woli mieszkańców kawałek południowego Mazowsza z województw warszawskiego (Belsk Duży, Błędów, Chynów, Goszczyn, Grójec, Jasieniec, Mogielnica, Pniewy, Warka) i łódzkiego (Nowe Miasto nad Pilicą).

Jarosław Swajdo

(W) Między Wisłą a Pilicą. Dzieje podziałów administracyjnych w regionie kielecko-radomskim do 1975 roku,
JP, Kielce 2005