SCHWEIZ-SUISSE-SVIZZERA
Unter den Schweizern gibt es Urner, Walliser, Berner, Zürcher, Basler, Romanen, Tessiner, Welsche, Bauern, Bergbauern, Arbeiter, Grossindustrielle, Gesunde, Kranke, Kriminelle usw. Vieles wird jeden Einzelnen mehr prägen als die gemeinsame Politik. Europäer haben im Ganzen bestimmt so viel Gemeinsames wie die Schweizer im Ganzen. Wenn ich Schweiz meine, denke ich vorerst an den deutschsprachigen Jurasüdfuss, Kanton Solothurn. Teile des Kantons Bern, Teile des Kantons Aargau liegen in der Nähe und sind mir nicht fremd. Wenn ich nach Basel, Zürich, Luzern komme, verstehe ich die Leute noch gut und stelle viel Gemeinsames auch ausserhalb der Sprache fest, bezahle noch mit demselben Geld, bin noch nicht im Ausland, aber doch schon auswärts. Im Welschen und im Tessin bin ich bereits weiter weg; Italienisch kann ich nicht, Französisch macht mir Mühe; aber immer noch dasselbe Geld, ähnliche Preise, ähnliche Vorschriften, dieselbe Uniform der Soldaten. Ich freue mich darüber, dass sie mit dabei sind, die Tessiner, die Welschen, die Romanen (P. Bichsel, Des Schweizers Schweiz).

ZÜRICH
Zurych, kwintesencja miasta finansistów i urzędników bankowych, zasilany jest wielkimi pieniędzmi nieprzerwanie od XVI w. Wtedy też przyjąwszy protestantyzm miasto stało się głównym punktem oparcia dla reformacji w alemańskiej części kraju - w tutejszym Großmünster, olbrzymiej romańskiej katedrze z dwoma masywnymi wieżami, głosił swoje nauki Huldrych (Ulrich) Zwingli (1484-1531), a po śmierci kaznodziei w bitwie z katolickimi kantonami jego następca Heinrich Bullinger (1504-1575). Po założeniu w XIX w. giełdy papierów wartościowych Zurych urósł do rangi ośrodka finansowego światowej miary. Zalążkiem miasta był rzymski posterunek celny Turicum przy wykorzystywanym w starożytności do transportu towarów szlaku wodnym Walensee-Zürichsee. Po wymarciu książąt Zähringen osada otrzymała z rąk Fryderyka II prawa miasta cesarskiego, w 1336 r. władzę municypalną przejęli po powstaniu cechowym kupcy i rzemieślnicy wprowadzając ustrój korporacyjny. Jako piąty przystąpił Zurych w 1351 r. do Konfederacji dotychczas złożonej z kantonów leśnych Uri, Schwyz i Unterwalden (Ewiger Bund) oraz z Lucerny. Liberalno-demokratyczna atmosfera przełomu 19 i 20 stulecia sprawiała, że dobrze czuli się tu Carl Gustav Jung i Włodzimierz Ilicz Lenin, zaś w Cabaret Voltaire przy Spiegelgasse narodził się w 1916 r. dadaizm. Dziś to największe i najbardziej dynamiczne miasto Szwajcarii dochodzi w aglomeracji do 950 tys. ludzi, a cały okoliczny kanton, powierzchniowo siódmy w kraju i z 1729 km² zajmujący tylko 4,1% jego obszaru, zamieszkany jest przez ponad 1,2 mln osób, czyli aż 16,5% ludności Szwajcarii. Miasto leży nad wypływającym z Jeziora Zuryskiego Limmatem, przy ujściu rzeczki Sihl, wciśnięte w dolinę między zielone stoki Uetlibergu i Zürichbergu. Ukazująca się od 1780 r. "Neue Züricher Zeitung" zaliczana jest do czołowych dzienników Europy.

BASEL
Na styku trzech państw między Jurą, Wogezami i Schwarzwaldem usadowiła się Bazylea. Z 166 tys. mieszkańców (aglomeracja ok. 800 tys.) trzecie miasto Szwajcarii oraz centrum ponad 2-milionowego obszaru gospodarczego, z Fryburgiem Bryzgowijskim, Miluzą i Kolmarem, Belfort i Montbéliard rozlanego na stronę niemiecką i francuską. Położenie w zakolu górnego Renu, wielkiej arterii łączącej Helwecję z Morzem Północnym, sprawiło iż już średniowieczna Bazylea stanowiła znaczny ośrodek wytwórczo-handlowy. Poza ruchliwym portem na Kleinhüningen, przez który realizowane jest 15% szwajcarskiego handlu zagranicznego, przeładunkowi towarów służy jedna z większych w Europie kolejowych stacji rozrządowych w sąsiednim Muttenz. Miasto pełni funkcję węzła komunikacji pasażerskiej z trzema dalekobieżnymi dworcami kolejowymi, każdym zawiadywanym przez innego narodowego przewoźnika: w zachodniej części dworca Basel SBB (Centralbahnhof) umieszczono francuską stację Bâle SNCF, zaś na prawym brzegu Renu znajduje się Basel Badischer Bahnhof DB. EuroAirport Basel-Mulhouse-Freiburg, trójnarodowy od 1993 r. port lotniczy pod alzackim Blotzheim, połączony jest z miastem eksterytorialną szosą, wychodzącą z centrum jako Flughafenstrasse i niemającą połączenia z siecią drogową Francji. W nadreńskiej metropolii ulokowały swe siedziby znane firmy spedycyjne Danzas i Panalpina, tudzież wielkie koncerny z branży chemicznej i farmaceutycznej, jak Roche Holding AG czy Novartis AG. Istniejący od 1460 r. najstarszy w Szwajcarii uniwersytet, międzynarodowe instytuty badawcze, multikulturowa społeczność z 27% obcokrajowców, współpraca transgraniczna w ramach RegioTriRhena czynią z Bazylei miasto pełne kosmopolitycznej atmosfery, otwarte na wyzwania współczesnego świata. Podjęta w 1969 r. próba zjednoczenia dwóch bazylejskich półkantonów (Basel-Stadt i Basel-Landschaft), osobnych od 1833 r., spotkała się z sprzeciwem mieszkańców kantonu wiejskiego.

BERN
Berno bezsprzecznie należy do ładniejszych miast w skali Europy. Tutejsza starówka okolona z trzech stron meandrem rzeki Aar, prześwietna egzemplifikacja średniowiecznej urbanistyki, wpisana została przez UNESCO na listę światowego dziedzictwa ludzkości. Zachowany w niemalże oryginalnej formie ciąg uliczny z Gerechtigkeitsgasse i Kramgasse, Marktgasse i Spitalgasse, upstrzony zabytkowymi fontannami jak Simsonbrunnen czy Zähringerbrunnen, o bogatych mieszczańskich kamieniczkach z czasów poreformackich - stanowi główną oś starówki i popularny pasaż spacerowy. Zgodnie z nazwą miasto ma w godle ryczącego czarnego niedźwiedzia z czerwonym jęzorem, stąd też nad brzegiem Aaru, przy wjeździe na most Nydegg, wzniesiono niedźwiedzie jamy, w których mieszkają sobie te żywe maskotki stolicy. Około 130-tysięczne miasto jest prężnym ośrodkiem gospodarczym, w którym tradycyjne gałęzie przemysłu tekstylnego, farmaceutycznego, spożywczego i czekoladowego uzupełnia dziś branża informatyczna. Członkiem Konfederacji Berno stało się w 1353 r. (Bund der Acht alten Orte). Silna ekspansja terytorialna uczyniła zeń największe szwajcarskie państwo. W epoce napoleońskiej odpadły zagarnięte w XV i XVI w. tereny nad Aarem i Jeziorem Genewskim, z których w 1803 r. powołano dwa osobne kantony Argowię i Vaud; część francuskojęzycznego rejonu Berna odłączyła się w 1979 r. tworząc kanton Jura ze stolicą w Delémont. Po przyjęciu nowej konstytucji w 1848 r. miasto zostało stolicą związkową wygrywając rywalizację z Zurychem dzięki Szwajcarom francuskojęzycznym, w odczuciu których metropolia znad Limmatu była zbyt germańska. W 1874 r. ulokowano tu siedzibę Światowego Związku Pocztowego, a w 1890 i 1924 r. zawarto międzynarodowe konwencje dotyczące kolejowych przewozów towarowych (CIM) i pasażerskich (CIV).

GENÈVE
Francuski styl życia i szwajcarska solidność w połączeniu z usytuowaniem nad największym alpejskim jeziorem, między Jurą a Mont Blanc, generują wyjątkową oprawę dla tej na wskroś międzynarodowej metropolii - europejskiej kwatery ONZ i jej rozmaitych agend. Główny ośrodek Romandii i stolica jednego z mniejszego szwajcarskich kantonów (République et Canton de Genève) zajmuje najbardziej na południe i zachód wysunięty cypel Konfederacji: miasto i kanton prawie całkowicie otoczone są terytorium francuskim i tylko wąski przesmyk łączy je z resztą kraju. W czasach Kalwina stojący na jego czele konsystorz kontrolował poglądy religijne i obyczajowość mieszkańców, zabraniając im m.in. tańców i noszenia biżuterii, w zmian zaś legalizując uważane dotąd za lichwę pobieranie odsetek od pożyczki. Dzisiejsza Genewa (175 tys. mieszkańców) to nie tylko gniazdo dyplomatów, to także wielkie centrum biznesowe z takimi firmami jak Procter & Gamble, Hewlett-Packard, Caterpillar, Motorola. Tradycyjny przemysł zegarkowy reprezentują Rolex, Patek Philippe (współzałożycielem był polski zegarmistrz Antoni Patek, emigrant po powstaniu 1830), Piaget i Vacheron-Constantin, zaś wśród producentów czekolady są Favarger, Godiva i Stettler. Miasto weszło w skład Szwajcarii w 1815 r. jako 22. kanton przystępując do związku na nowo powołanego po wojnach napoleońskich. W 1863 r. powstał tu Czerwony Krzyż, założony przez genewczyka Henri Dunanta, filantropa i pacyfistę, świadka krwawej bitwy pod Solferino w Lombardii (1859). Po I wojnie światowej Genewa konkurując z Brukselą została siedzibą Ligi Narodów. Kanton ten oraz dwa inne francuskojęzyczne kantony Vaud i Neuchâtel jako pierwsze w Szwajcarii wprowadziły w 1959 r. prawo wyborcze dla kobiet.

WILLENSNATION
Szwajcarzy tworzą tzw. Willensnation. Nie stanowią jedności ani etnicznej, ani językowej, ani kulturowej. Za urzędowe na poziomie związkowym uznaje się cztery języki, tj. niemiecki, francuski, włoski i retoromański; trzy pierwsze są językami oficjalnymi konfederacji lub kantonów. Najszerzej rozpowszechnionym językiem niemieckim posługuje się 63,7% ludności. Występuje on w północnej, środkowej i wschodniej części kraju. Z 26 wyłącznie niemieckojęzycznych jest 17 kantonów: Zürich, Zug, Luzern, Obwalden, Nidwalden, Uri, Schwyz, Glarus, Sankt Gallen, Appenzell Ausserrhoden, Appenzell Innerrhoden, Thurgau, Schaffhausen, Aargau, Basel-Stadt, Basel-Landschaft i Solothurn. Drugi język o największym zasięgu populacyjnym to francuski (20,4%). Używany jest w zachodniej części kraju zwanej Szwajcarią Romańską (Suisse Romande) bądź krótko Romandią (Romandie). Wyłącznie frankofońskimi kantonami są Genewa, Jura, Neuchâtel i Vaud, dalsze trzy są oficjalnie dwujęzyczne: Berno z większością niemiecką oraz Fryburg i Valais z przewagą francuską. Podobnie jak w Belgii i kanadyjskim Quebeku ważniejszą różnicę w szwajcarskiej wersji francuskiego stanowi uproszczone tworzenie niektórych liczebników, np. 90 (nonante zamiast quatre-vingt-dix). Francusko-niemiecka granica kulturowa biegnie przez miasta Biel i Murten oraz przepołowiony rzeką Sariną Fryburg. Występujący głównie w mówionym narzeczu lombardzkim język włoski (6,5%) używany jest w kantonie Tessyn (Ticino) oraz w czterech dolinach południowej Gryzonii (Calanca, Mesolcina/Misox, Bregaglia/Bergell i Poschiavo/Puschlav). W obu tych kantonach jest on językiem urzędowym. Status języka narodowego ma od 1938 r. także reliktowo zachowany, powstały z ludowej łaciny retoromański (0,5%), jako urzędowy traktowany w Gryzonii, która tym samym jest jedynym kantonem o trzech językach urzędowych. W Szwajcarii czterojęzyczne jest jedynie państwo jako instytucja, co oznacza że obywatel ma prawo zwracania się w swym ojczystym języku i w nim uzyskiwania odpowiedzi tylko w urzędach szczebla federalnego; kantony (oraz gminy) sprawę języka urzędowego regulują we własnym zakresie. Szwajcar niemieckojęzyczny nie może więc występować w swym języku np. do władz kantonalnych w Genewie bądź Lozannie, podobnie jak Szwajcar francuskojęzyczny w Zurychu czy Lucernie.

SCHWEIZERDEUTSCH
Ludność niemieckojęzyczna używa dialektów alemańskich określanych wspólnym mianem Schweizerdeutsch (Schwizerdütsch, Schwiizertüütsch). Owa specyficzna mutacja niemczyzny, z narzeczami bardziej przypominającymi mowę teutońską ze średniowiecza niż współczesną, aż do tego stopnia różni się od standardowego Hochdeutsch, iż nawet rodowici Niemcy miewają kłopoty z jej zrozumieniem. Izolacja alpejskich dolin przy ogólnie małej na przestrzeni stuleci mobilności ich mieszkańców doprowadziła także do różnic pomiędzy samymi dialektami szwajcarskoniemieckimi. W obrębie Schweizerdeutsch mamy np. Berndeutsch i Baseldeutsch, Zürichdeutsch i Urnerdeutsch, Bündnerdeutsch i Appenzellerdeutsch; za skrajnie zindywidualizowany uchodzi dialekt niemieckojęzycznych mieszkańców kantonu Valais (Walliserdeutsch). Poza Szwajcarią i Liechtensteinem Schwyzerdütsch używany jest w tessyńskiej wiosce Bosco Gurin na zachód od Locarno oraz w kilku przygranicznych miejscowościach we Włoszech. Na co dzień dialektem mówi 93,3% Helwetów, zaś 66,4% w ogóle nie używa języka niemieckiego, wobec czego pozostaje on przede wszystkim językiem pisanym (Schriftdeutsch). W wokabularzu szwajcarskoniemieckim spotykamy także słowa i zwroty pochodzenia francuskiego; przykładem merci zamiast danke, äxgüsi lub exgüsee (excusez) zamiast entschuldigung, trottoir zamiast gehsteig, perron zamiast bahnsteig, billet zamiast fahrkarte lub eintrittskarte, velo zamiast fahrrad.

Jarosław Swajdo

Partial published in Turystyka-Gazeta Prawna, 4.03.2004