JEZIORO ROŚ
Leży w północno-wschodniej części Równiny Mazurskiej, koło Pisza, na wysokości 115 m npm. Powierzchnia 1888 ha, długość 11,4 km, szerokość do 2100 m, maksymalna głębokość 31,8 m. Jezioro, zwane niekiedy Warszawskim, ma charakterystyczny kształt, zbliżony do litery “S”. Składa się z czterech odnóg. Południowo-zachodnia, rozszerzona u krańca, ma długość około 8 km i sięga pod miasto Pisz. Północno-zachodnia, zgięta pod kątem ostrym, z Ramieniem Szczęskim, liczy około 10 km. Dwie odnogi wschodnie, tj. Zatoka Bylicka i Zatoka Rudzka, są już sporo krótsze, lecz za to szersze. Równolegle niemal usytuowane rynny spojone są łagodnymi zakolami i w przeciwieństwie do wielu innych jezior na Mazurach mają rozciągłość nie południkową, lecz prawie równoleżnikową. Ich łączna długość to jakieś 25 km. Ramię Szczęskie przyjmuje dwa dopływy. Jest to dostępny dla kajaków potok Wilkus, transportujący wody z odległego o 2,5 km jeziora Kocioł (Kociołek; 292 ha), oraz mała struga z jeziorka Głębówko (39 ha). Do Zatoki Rudzkiej uchodzą cieki Konopka z Worgulówką oraz Święcek płynący aż z Jeziora Borowego, zaś do rynny środkowej - Czarna Struga (Dziękałówka). Roś ma dwa połączenia ze jeziorem Śniardwy. Ramię północno-zachodnie kontaktuje się z nim za pośrednictwem potoków Wilkus, Białoławka i Wyszka oraz jezior Kocioł i Białoławki (211 ha), a odnoga południowo-zachodnia poprzez wykopany w połowie XIX w. Kanał Jegliński (szlak żeglugowy Mikołajki-Pisz). Linia brzegowa jeziora jest dobrze rozwinięta. Brzegi południowo-wschodnie stosunkowo wysokie i zalesione, na północy zaś płaskie, podmokłe i topielowate; przybrzeżne wody zarośnięte. Na półwyspie między zatokami Bylicką a Rudzką wzniesienie Biała Góra z punktem widokowym (132 m npm). Roś stanowi początek szlaku kajakowego Pisy. Rzeka wydostaje się z południowo-zachodniego rogu, obmywa centrum Pisza i dość silnie meandrując zmierza skrajem Puszczy Piskiej ku południu. Wielkim Jeziorom zapewnia połączenie z Narwią, Bugiem i Wisłą. Miejscowości w rejonie jeziora to Łupki, Pilchy, Rostki i Szczechy Małe.

JEZIORO ŁUKNAJNO
Około 2 km na wschód od Mikołajek, na wysokości 116 m npm. Przy długości 3,3 km i szerokości 2,9 km dysponuje powierzchnią 680 ha. Jezioro stanowi typ zbiornika stawowego, jest zatem bardzo płytkie, przeciętna głębokość to 60 cm, a maksymalna 3 m. Łuknajno było kiedyś północno-zachodnią zatoką Śniardw, z którymi połączone jest od południa krótkim kanałem (500 m). Obecnie ma kształt rozległej, płaskiej, niemal okrągłej misy o słabo rozwiniętej linii brzegowej. Brzegi płaskie, bagniste, obficie zarośnięte i niedostępne, na północy i wschodzie miejscami pagórkowate. Przybrzeżna roślinność złożona jest z szuwaru trzcinowego i turzycowego, zarośli wierzbowych i płatów podmokłych olsów, a większość dna pokrywają łąki ramienic. Obszary w sąsiedztwie wschodniego brzegu są użytkowane rolniczo, dalej w tym kierunku rozpościera się bór sosnowy. Od północnego wschodu Łuknajno otrzymuje skromny dopływ z Czarnego Bagna (niegdyś Czarnego Stawu). W pobliżu brzegów biegnie szlak rowerowy Mikołajki-Woźnice. Objęty zarządem Mazurskiego Parku Krajobrazowego akwen stanowi jeden z najcenniejszych w kraju rezerwatów ornitologicznych, który powołany został w 1947 r. dla ochrony gnieżdżącego się tu dzikiego łabędzia niemego. Podczas przelotów liczba łabędzi sięga 2500 sztuk, jest to więc jedna z największych ich ostoi w Europie. Płytkość jeziora i obfitość pokarmu zwabia tu poza łabędziem masy drobniejszego ptactwa. Wśród kaczkowatych są np. hełmiatka i rożeniec, świstun i płaskonos, jastrzębiowate reprezentują orlik krzykliwy i trzmielojad, kania ruda i kania czarna, błotniak stawowy i błotniak zbożowy, chruścielowate - derkacz i łyska, kropiatka i zielonka, czaplowate - bąk i bączek, a siewkowe - rybitwa czarna i rzeczna. W trzcinach i okolicznych zaroślach bytuje wiele ptaków śpiewających. Łuknajno szczyci się dużą produktywnością biologiczną i jest miejscem tarliskowym dla ryb z pobliskich akwenów. To bezcenne przyrodniczo jezioro objęto dalszymi formami ochrony. Przez UNESCO uznane zostało za światowy rezerwat biosfery, umieszczono je także w spisie konwencji z Ramsar (The Ramsar Convention on Wetlands) jako istotny dla życia i rozrodu ptaków w skali świata obszar wodno-błotny (łącznie z Polski wpisano 13 takich rejonów). Nad Łuknajnem prowadzone są badania naukowe, we wsi Urwitałt stacja terenowa UW.

JEZIORO DĄBROWA WIELKA
Rozlewa swe wody w środkowej partii Garbu Lubawskiego, na wysokości 167 m npm. Rozprzestrzenione z północnego zachodu na południowy wschód, jest długie na 6,4 km i szerokie do 1,4 km (bez wschodniej zatoki). Powierzchnia akwenu to 616 ha, a rekordowa głębokość 35 m. Urozmaicenie linii brzegowej stanowi rozległa zatoka na wschodzie, odseparowana długim na około 800 m półwyspem, przy którym znajduje się osada Leszcz. Zbiornik kształtem przypomina stojącego na tylnych łapach psa, z zatoką na wschodzie jako jego ogonem. Brzegi w przewadze bezleśne, blisko zachodniego niewielka wyspa. Równolegle do Dąbrowy Wielkiej, zwanej Dużą Wodą, ciągnie się na długości 4,5 km i maksymalnej szerokości 400 m jezioro Dąbrowa Mała (173 ha), analogicznie Mała Woda. W najwęższym punkcie mierzącego od 500 do 1500 m przesmyku między jeziorami usadowiła się wieś, a właściwie małe miasteczko Dąbrówno. Oba jeziora, połączone ciekiem płynącym przez Dąbrówno, nawiązują stosunki hydrologiczne z paroma mniejszymi akwenami w otoczeniu. I tak strumienie od południa łączą z Dąbrową Wielką jeziorka położone koło wsi Leszcz i Brzeźno Mazurskie, a od północy - z jeziorem Dąbrowa pod wsią Samin; z Dąbrową Małą zaś połączone jest przepustem pod drogą pobliskie Jezioro Okrągłe. Dwie strużyny uchodzące na północy do obu jezior, odpowiednio Wielka Wkra do Dąbrowy Wielkiej i Mała Wkra do Dąbrowy Małej, uważane bywają za cieki źródłowe Wli. Ta przydatna dla kajakarzy rzeka, lewy dopływ Drwęcy, wydostaje się z południowego kąta Dąbrowy Małej i zmierza przez jeziorko Pancer ku oddalonemu o około 5 km na południowy zachód jezioru Rumian (Szupliny; 306 ha). Przesmykiem między Dużą a Małą Wodą prowadzi przez Jabłonowo i Kalbornię droga wojewódzka nr 542 z Rychnowa przy E77 do Działdowa. Leżąca nad Dąbrową Wielką osada Leszcz była w średniowieczu siedzibą zasłużonego w dziejach tych ziem rodu Bażyńskich, z których najwybitniejszy to Jan Bażyński (1390-1459), przywódca rycerstwa domagającego się inkorporacji Prus do Polski. Okoliczne wzgórza morenowe dochodzą do 230 m npm.

Jarosław Swajdo

Warmia i Mazury, BOSZ, Olszanica 2008 (fragmenty)