Węgierska kultura to odwieczna walka między wschodnią tradycją a zachodnią kulturą. Jedną naszą rękę trzymają jeszcze Wotjakowie i Czeremisi, drugą Bach i Pallestrina. Czy potrafimy zbliżyć te dalekie światy? (Zoltán Kodály).

WIELKA NIZINA WĘGIERSKA
Silnie pobudzająca wyobraźnię olbrzymia płaszczyzna na wschód od Dunaju to kraina rozległych przestrzeni, bezkresnych i niezmierzonych jak okiem sięgnąć, to romantyczna kraina nieskrępowanego życia, gdzie swobodnie można oddychać w sensie i dosłownym, i symbolicznym. Równe, falujące łanami pszenicy i kukurydzy połacie noszą w sobie urok niezwykły, przedziwny i osobliwy, niepowtarzalny i niespotykany poza Alföldem. Czarowi wolnych przestworzy ulegli przed ponad tysiącem lat madziarscy koczownicy i wciąż ulega mu każdy, kto choć raz w życiu przemierzył Wielką Nizinę. Dostatek powierzchni, sposobność szafowania terenem niczym nie ograniczonym wpływa na charakter osadnictwa, na istnienie rozproszonych wiejskich zagród i na wizerunek typowo nizinnego miasta z szerokimi ulicami i luźną parterową zabudową, miasta tonącego w ogrodach, warzywnych i owocowych sadach, miasta rozwlekłego obszarowo, porozrzucanego po okolicy. Taki jest Debreczyn i Szeged, Kecskemét i Szolnok, Nyíregyháza i Békéscsaba, Cegléd, Nagykőrös, Jászberény, Csongrád.

DEBRECEN
Debreczyn to drugie co do wielkości i znaczenia miasto na Węgrzech oraz siedziba komitatu Hajdú-Bihar. Przez stulecia miasto słynęło z pokaźnych jarmarków, dziś pełni funkcję centrum gospodarczego na skalę ponadregionalną, odgrywa rolę ważnego w życiu całego kraju ośrodka kulturalnego i naukowego z Uniwersytetem Lajosa Kossutha, jest ruchliwym węzłem komunikacyjnym przy międzynarodowej magistrali drogowej i kolejowej z Budapesztu ku granicy wschodniej, jest wreszcie popularnym celem turystycznym z zespołem kąpieliskowym na Nagyerdő. Wielki Kościół i Kolegium Reformowane przypominają, że miasto jawiło się w dobie reformacji jako ostoja protestantyzmu w Europie Środkowej, chętnie określane mianem kalwińskiego Rzymu bądź węgierskiej Genewy. Dodatkową rekomendacją niech będą ostre i solidnie paprykowane kiełbaski debreczyńskie. Powstała w średniowieczu osada była punktem dyspozycyjnym dla rozległych obszarów rolnych i hodowlanych, otrzymując z rąk Ludwika Andegaweńskiego w 1361 r. prawa miejskie. Wraz z handlem ziemiopłodami i bydłem tudzież obsługą wielkich targowisk rozwijała się drobna wytwórczość, tak że u schyłku epoki reprezentowanych było ponad 50 różnych rzemiosł, zrzeszonych w 14 cechach. W XVI w. miasto stało się siedliskiem reformacji. Założone w 1538 r. kolegium kalwińskie promieniowało intelektualnie daleko poza granice kraju, sama zaś szkoła wydała wielu wybitnych przedstawicieli węgierskiej kultury (np. Mihály Csokonai Vitéz, Ferenc Kölcsey, János Arany, Zsigmond Móricz). Rangę miasta podnosiło także położenie na styku posiadłości habsburskich z ottomańskimi i wynikające zeń pośrednictwo w wymianie gospodarczej pomiędzy trzema częściami podzielonego kraju. Po włączeniu Węgier i Siedmiogrodu do cesarstwa nastąpił zastój ekonomiczny. Rychło pojawiły się też prześladowania na tle wyznaniowym; kilkudziesięciu kaznodziejów i profesorów kalwińskich skazanych zostało przez sąd habsburski i sprzedanych Turkom na galery (1675). Orientacja religijna mieszkańców wpłynęła oczywiście na rolę Debreczyna podczas zrywów niepodległościowych, poczynając od powstania Rakoczego. W czasie rewolucji 1848-1849 miasto było siedzibą rządu narodowego, na uroczystej sesji obu izb parlamentu w Nagytemplom uchwalono detronizację Habsburgów i powstanie suwerennych Węgier (14 IV 1849). Inne ważne wydarzenie miało miejsce blisko sto lat później. 21 grudnia 1944 r. zebrało się w Debreczynie zgromadzanie narodowe, miasto stało się tymczasową stolicą kraju - zainstalował się tu parlament oraz rząd ludowy. Po wojnie przekształcono Debreczyn w centrum przemysłowe z zakładami w branży maszynowej i metalowej, chemicznej i spożywczej. Migracja wewnętrzna w połączeniu z dużym jak na Węgry przyrostem naturalnym prawie podwoiły liczbę ludności z 111 tys. w 1949 r. poprzez 130 tys. w 1960 r. i 162 tys. w 1970 r. do ok. 210 tys. obecnie. Wyprzedziwszy Miszkolc między 1980 a 1990 r. stał się Debreczyn ponownie (jak przed II wojną światową) drugim najludniejszym miastem potrianońskich Węgier.

SZEGED
Usadowiony opodal granicy serbskiej i rumuńskiej Szeged, miasto segedyńskiej papryki i segedyńskiej zupy rybnej, to żywotny ośrodek handlowy i kulturalny południowej części Niziny, siedziba komitatu Csongrád i z liczbą ponad 175 tys. mieszkańców czwarta pod względem wielkości aglomeracja kraju. W sensie czysto urbanistycznym współczesne city jest wynikiem gigantycznej odbudowy po powodzi w XIX w. Przy wsparciu finansowym z różnych krajów Europy powstało wówczas niemalże wzorcowe miasto, założeniami i rozmachem budowlanym mogące zaimponować po dziś dzień. Zewnętrzny ring nosi dla upamiętnienia pomocy materialnej nazwy stolic europejskich: jest więc Bécsi körút i Moszkvai körút, jest Londoni körút i Párizsi körút, jest Berlini körút, Brüsszeli körút i Római körút. Wytyczony także wtedy Dóm tér ze smukłymi wieżycami Kościoła Wotywnego stanowi niesamowitą scenerię dla urządzanych latem przedstawień plenerowych. W lipcu i sierpniu plac zamienia się w estradę, na której odbywają się spektakle teatralne, występują zespoły baletowe, wystawiane są opery, organizowane są musicale i koncerty rockowe. Założona przez Rzymian osada handlowa stanowiła w średniowieczu dogodny punkt przeładunkowy na solnym szlaku z Siedmiogrodu. Nazwa Szeged pojawiła się po raz pierwszy w dokumencie Beli III z 1138 r. Wzmocniony po najeździe mongolskim potężnym zamkiem gród otrzymał status wolego miasta królewskiego (1246), zaś na rozległych okolicznych pastwiskach rozwinęła się hodowla bydła jako wiodącej gałęzi gospodarki. W okresie okupacji tureckiej miasto było centrum administracyjnym dla podbitych terenów. Splądrowanie i zniszczone przez Austriaków po stłumieniu powstania Rakoczego opustoszało i wyludniło się, by jednak już w 1787 r. osiągnąć dość sporą jak na owe czasy liczbę ludności 21 519 mieszkańców. Latem 1849 r. miasto było ostatnią siedzibą rządu rewolucyjnego, zajęte 2 sierpnia przez wojska Haynaua. Dnia 12 marca 1879 r. nawiedziła Segedyn straszliwa powódź spowodowana obfitymi opadami śniegu i gwałtowną odwilżą. Zniszczeniu uległo 5458 domów, po cofnięciu się Cisy do swego koryta ocalało jedynie 265 murowanych budynków. Zginęło 151 osób, bez dachu nad głową pozostało 60 tys. mieszkańców z 70 tys. całej ludności. Katastrofa wstrząsnęła opinią publiczną, posypały się datki z różnych stron monarchii oraz z zagranicy. Odbudowa a właściwie tworzenie miasta od początku, realizowane wedle specjalnie opracowanego planu, uczyniły z Szegedu prawie całkowicie nowe miasto. Po uporządkowaniu śródmieścia przerzucono most (1883) zaprojektowany przez Gustawa Eiffla. W trakcie I wojny światowej miasto zostało zajęte przez Serbów. Podczas drugiej przeżyło sześć nalotów angielskich, w sierpniu 1944 r. zablokowano przed zbliżanymi się wojskami radzieckimi przeprawę przez Cisę. Na przestrzeni ostatnich dziesięcioleci rozwinął się przemysł spożywczy, z racji tranzytowego położenia niemałą rolę pełni także komunikacja. Celem jej usprawnienia otwarto w setną rocznicę wielkiej powodzi drugi most - Felsővárosi híd, łączący Újszeged na lewym brzegu i umożliwiający sprawny objazd miasta w kierunku na Arad i Timişoarę.

KECSKEMÉT
Liczące 110 tys. mieszkańców miasto jest stolicą sporego obszarowo komitatu Bács-Kiskun, wielkim ośrodkiem sadownictwa i przetwórstwa owocowego, gospodarczym i kulturalnym sercem centralnej części Alföldu. Słynne z eksportowanych w świat wyskokowych napojów - przede wszystkim brzoskwiniowej palinki, wyróżnia się także kameralnym i nad wyraz przyjemnym śródmieściem z bezcennymi zabytkami z okresu secesji. Dzięki nowoczesnej autostradzie Kecskemét jest łatwy do osiągnięcia i tym samym nadaje się na punkt startowy dla wypadów w pusztę Bugac bądź w inne rejony Kiskunsági Nemzeti Park. Dość egzotyczna dla polskiego ucha nazwa miasta pochodzi od węgierskiego słowa oznaczającego koziołka, którego biała postać na czerwonym tle widnieje w herbie nizinnego grodu. Wedle wykopalisk archeologicznych rejon Kecskemétu zamieszkany był już w głębokich pradziejach. W dobie wędrówek ludów osiedlili się Scytowie, których miejsce z czasem zajęli Hunowie i Awarowie. Na tereny te, dość słabo opanowane przez Madziarów i spustoszone po inwazji mongolskiej, przybyli Kumanowie. W czasach tureckich Kecskemét był podobnie jak pobliski Cegléd i Nagykőrös miastem sułtańskim, z którego panujący czerpał bezpośrednio dochody. Zapewniało to osadzie rozwój, a jej mieszkańców chroniło przed samowolą urzędników i grasujących po okolicy band. Zaludnione poza tym przez Kumanów, których Turcy przywykli uważać za swoim pobratymców, miasto cieszyło się autonomią wewnętrzną i przywilejami ekonomicznymi. Podstawą prosperity była hodowla i obrót bydłem, kwitło także rzemiosło, zwłaszcza kuśnierstwo, cholewkarstwo i kowalstwo artystyczne. Zwolnienie z obowiązków pańszczyźnianych w 1834 r. umożliwiło na skalę przemysłową uprawę warzyw i owoców wraz z produkcją wina. W okolicy zasadzono 7 mln drzewek, czym wykorzystano piaszczyste gleby leżące z wiek wieków odłogiem. W 1841 r. zaczęto wydawać lokalną gazetę, a 10 lat później kursowały już pociągi do Ceglédu. Ponuro zapisała się data 8 lipca 1911 r., dzień potężnego trzęsienia ziemi. Obecnie Kecskemét jest producentem tak cenionych wódek jak barackpálinka i körtepálinka, szilvapálinka i cseresznyepálinka. Zgodnie z nazwami pędzi się je z rosnących tu moreli i grusz, śliw i czereśni. W mieście żyli i działali József Katona oraz Zoltán Kodály.

Jarosław Swajdo

(W) Kąpieliska termalne Węgier i Słowacji, Bezdroża, Kraków 2003